Bouwbedrijven willen best bijdragen aan social return, maar lopen in de praktijk steeds vaker vast op de uitvoering. Wat in beleid bedoeld is als een kans voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, verandert op de bouwplaats geregeld in een ingewikkeld spel van lokale regels, administratieve lasten en tegenstrijdige verwachtingen.

Daardoor groeit in de sector de frustratie. Niet omdat bouwers het principe afwijzen, maar omdat de uitvoering per gemeente sterk verschilt. En juist die versnippering maakt het moeilijk om werkervaringsplekken goed en duurzaam in te richten.

De bedoeling van SROI staat nauwelijks ter discussie

Het doel van social return is op zichzelf breed gedragen. Overheden willen dat publieke opdrachten niet alleen fysieke resultaten opleveren, maar ook maatschappelijke waarde. Bij bouwprojecten betekent dat vaak dat aannemers een deel van de opdrachtsom reserveren voor werkervaringsplekken, begeleiding of andere vormen van inzet voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.

De bouwsector verzet zich daar niet tegen. Integendeel: veel bedrijven zien het als een logische maatschappelijke rol. Juist op de werkvloer kunnen mensen ervaring opdoen, ritme opbouwen en stap voor stap richting regulier werk groeien.

Maar tussen die bedoeling en de uitvoering gaapt in de praktijk een steeds grotere kloof.

Gemeentelijke verschillen maken uitvoering onvoorspelbaar

Het grootste probleem is dat bouwers niet met één duidelijk kader te maken hebben, maar met een lappendeken aan lokale regels. Gemeenten stellen verschillende voorwaarden aan wie meetelt, hoe lang een traject mag duren, welke administratieve eisen gelden en hoe de prestatie wordt beoordeeld.

Dat leidt tot scheve situaties. Een kandidaat die in de ene gemeente wel inzetbaar is, kan elders buiten de boot vallen door woonplaatscriteria of afwijkende definities. Ook de duur van een traject verschilt per opdrachtgever, waardoor bedrijven bij langlopende projecten soms meerdere keren iemand moeten vervangen, terwijl juist continuïteit voor de kandidaat belangrijk is.

Voor aannemers betekent dit minder voorspelbaarheid. Wat op papier een sociale verplichting is, wordt in de praktijk een extra projectrisico. Niet omdat het doel onhaalbaar is, maar omdat de randvoorwaarden voortdurend verschuiven.

Social return botst regelmatig met de realiteit van de bouwplaats

Daar komt bij dat de bouw een sector is met eigen beperkingen. Werk is vaak technisch, veiligheidsgevoelig en strak gepland. Niet iedere kandidaat kan direct worden ingezet zonder extra begeleiding, scholing of certificering. En juist die extra inzet vraagt tijd van uitvoerders en vakmensen die zelf al onder druk staan.

Op papier lijkt het eenvoudig om werkplekken te creëren. In werkelijkheid vraagt het maatwerk, begeleiding en vaak een lange adem. Zeker bij mensen die nog geen veiligheidsdiploma’s of werkervaring hebben, kun je niet zomaar iedere projectomgeving openstellen.

Dat betekent niet dat het niet kan, maar wel dat het vooraf realistisch moet worden afgesproken. Als een opdrachtgever vooral stuurt op percentages en afvinkbare eisen, zonder oog voor de praktische haalbaarheid, loopt het instrument vast op de uitvoering.

Uniformiteit versus maatwerk

Daar zit ook de kern van het debat. Bouwers en brancheorganisaties pleiten voor meer landelijke eenduidigheid, zodat bedrijven minder afhankelijk zijn van tientallen lokale varianten op hetzelfde principe. Minder papierwerk, minder interpretatieverschillen en duidelijkere spelregels zouden het systeem volgens hen veel beter werkbaar maken.

Gemeenten kijken daar anders naar. Zij benadrukken juist dat social return maatwerk vraagt en dat lokale omstandigheden nu eenmaal verschillen. Vanuit hun perspectief is het logisch dat beleid aansluit op de eigen arbeidsmarkt, politieke keuzes en sociale opgaven in de regio.

Beide argumenten zijn begrijpelijk. Maar in de praktijk schuurt het. Want maatwerk zonder duidelijke ondergrens eindigt al snel in willekeur, terwijl uniformiteit zonder ruimte voor lokale invulling te rigide kan uitpakken. Juist daarom vraagt deze discussie niet om een keuze tussen centraal of lokaal, maar om een slimmer evenwicht tussen beide.

Een instrument dat zijn doel voorbij kan schieten

Als de uitvoeringsdruk te groot wordt, ontstaat een averechts effect. Dan wordt social return niet langer gezien als een kans om mensen verder te helpen, maar als een verplicht onderdeel van een aanbesteding dat vooral risico en administratie toevoegt.

Dat is zonde, want dan verschuift de aandacht van maatschappelijke impact naar contractuele afdekking. Bedrijven gaan vooral zoeken naar manieren om aan de eis te voldoen, in plaats van naar de best passende route voor kandidaat en project.

In het slechtste geval worden opdrachten minder aantrekkelijk of zelfs onuitvoerbaar. Dan raakt de regeling precies datgene kwijt waarvoor ze ooit bedoeld was: duurzame kansen creëren via echte werkervaring.

De bouw vraagt vooral om uitvoerbare afspraken

Voor de sector zit de oplossing daarom niet in het afschaffen van social return, maar in betere uitvoerbaarheid. Dat begint met eerder overleg tussen opdrachtgever en aannemer over wat op een project realistisch is. Welke bijdrage is haalbaar? Welke begeleiding is nodig? En hoe voorkom je dat een project op papier sociaal scoort, maar in de praktijk vastloopt?

Daarnaast is duidelijker beleid nodig over basiselementen die niet telkens opnieuw ter discussie zouden moeten staan. Denk aan definities, minimale looptijden, woonplaatscriteria en administratieve eisen. Juist op die onderdelen zou meer landelijke afstemming de uitvoerbaarheid sterk verbeteren, zonder dat gemeenten alle ruimte voor eigen keuzes verliezen.

Minder papier, meer resultaat

Zoals bij veel maatschappelijke regelingen zit het verschil uiteindelijk in de uitvoering. Hoe meer tijd opgaat aan formulieren, interpretaties en uitzonderingen, hoe minder aandacht overblijft voor de kandidaat zelf.

Dat geldt niet alleen voor aannemers, maar ook voor opdrachtgevers. Als partijen pas na gunning ontdekken dat de invulling van een SROI-verplichting schuurt met de praktijk, is de kans groot dat het gesprek te laat komt.

De grootste winst ligt daarom niet in nieuwe ambities op papier, maar in afspraken die op de werkvloer echt uitvoerbaar zijn. Minder administratieve ballast en meer duidelijkheid maken het voor bedrijven eenvoudiger om te doen waar social return uiteindelijk voor bedoeld is: mensen daadwerkelijk een plek bieden om werkervaring op te doen.

Maatschappelijke impact vraagt ook bestuurlijke duidelijkheid

De bredere les uit dit dossier is dat maatschappelijke doelstellingen in aanbestedingen alleen succesvol zijn als beleid en praktijk goed op elkaar aansluiten. De bouw is bereid om sociale impact te leveren, maar dan moet het instrument wel uitvoerbaar blijven.

Zolang bedrijven per gemeente opnieuw moeten uitvinden welke regels gelden en hoe die worden geïnterpreteerd, blijft er onnodig veel energie verloren gaan. En precies die energie zou eigenlijk moeten gaan naar waar het echt om draait: mensen duurzaam aan werk helpen.

Aanleiding voor dit artikel was een publicatie in het FD, uitgewerkt tot een bredere website-versie voor de bouwpraktijk.